📚 Sztuczna inteligencja przy biurku pisarza. Powinniśmy się bać?

Pisarz, sztuczna inteligencja i mały kryzys egzystencjalny bibliotekarki

Kiedy myślimy o pisarzu, często widzimy bardzo konkretny obraz.

Kubek kawy. Biurko. Stos notatek. Cisza. Autor wpatrzony w ekran albo kartkę papieru. Od czasu do czasu spogląda przez okno, szukając natchnienia gdzieś pomiędzy chmurami a gałęziami drzewa. Potem skreśla pół strony, zapisuje nową, znowu skreśla i cierpi dla dobra literatury.

To bardzo romantyczna wizja.

Problem w tym, że do tego obrazka coraz częściej trzeba dopisać jeszcze jeden element.

Otwartą kartę z chatbotem.

Przyznam się Wam do czegoś.

Korzystam z AI.

I nie, nie pisze za mnie sprawozdań do biblioteki, nie wypożycza książek i nadal nie potrafi znaleźć egzemplarza, który „na pewno był na tej półce jeszcze wczoraj”.

Ale zdarza mi się z nią rozmawiać. Zadawać pytania. Szukać pomysłów. Czasem poprosić o pomoc w uporządkowaniu chaosu, który akurat mam w głowie.

I właśnie dlatego z dużym zainteresowaniem obserwuję kolejne dyskusje o sztucznej inteligencji w świecie książek.

Ostatnio internet rozgrzały słowa Olgi Tokarczuk, która przyznała, że korzysta z AI podczas pracy twórczej. Dla jednych był to dowód, że nawet noblistka idzie z duchem czasu. Dla innych niemal literacka zdrada stanu.

A ja siedzę sobie między tymi dwoma obozami i zastanawiam się, czy przypadkiem wszyscy nie zadajemy złego pytania.

Bo może problem nie brzmi: „Czy pisarze mogą korzystać z AI?”.

Może powinien brzmieć: „Gdzie kończy się narzędzie, a zaczyna współautor?”.

Nie oszukujmy się. Pisarze zawsze korzystali z pomocy.

Wyobrażacie sobie autora fantasy bez map, słowników, notatek i pięćdziesięciu otwartych kart w przeglądarce?

Ja też nie.

Pisarze od zawsze korzystali z różnych źródeł wiedzy. Pytali ekspertów, przesiadywali w bibliotekach, wertowali encyklopedie. Dzisiaj mogą zapytać AI.

I tutaj jeszcze nie widzę problemu.

Jeżeli autor prosi sztuczną inteligencję o informacje o średniowiecznych zamkach albo o listę potencjalnych imion dla bohatera, to nadal on podejmuje decyzje.

Ale potem robi się ciekawiej.

Bo jeśli AI wymyśli fragment fabuły?

Napisze dialog?

Stworzy zakończenie?

To kto właściwie jest autorem?

I dlaczego coraz trudniej odpowiedzieć na to pytanie bez słowa „to zależy”?

Czy jesteśmy jeszcze w stanie to rozpoznać?

Jeszcze niedawno wydawało się, że tak.

Teksty AI były grzeczne, uporządkowane i śmiertelnie nudne.

Jak wypracowanie napisane przez ucznia, który bardzo chce dostać szóstkę, ale nie ma nic ciekawego do powiedzenia.

Dzisiaj sprawa wygląda inaczej.

Sztuczna inteligencja nauczyła się pisać całkiem przekonująco. Potrafi budować napięcie, tworzyć dialogi i całkiem sprawnie udawać człowieka.

Słowo „udawać” jest tutaj zresztą kluczowe.

Bo AI może napisać o pierwszej miłości, choć nigdy nie była zakochana.

Może opisać stratę, choć nigdy niczego nie straciła.

Może stworzyć wzruszający fragment o dzieciństwie, choć nigdy nie miała ośmiu lat.

I być może właśnie dlatego ciągle szukamy w książkach czegoś więcej niż dobrze ułożonych słów.

Najbardziej boję się czegoś innego

Nie tego, że sztuczna inteligencja napisze świetną książkę.

Tego, że napisze milion przeciętnych.

Choć, jeśli mam być uczciwa, to właściwie nie jest to problem przyszłości.

Wystarczy przejrzeć półki księgarń, rankingi sprzedaży czy internetowe nowości. Już dzisiaj rynek zalewają książki słabe, wtórne, pisane według sprawdzonych schematów i znikające z pamięci czytelników szybciej, niż pojawiły się na półce.

I co ważne — większość z nich napisał człowiek.

Nie potrzebowaliśmy sztucznej inteligencji, żeby produkować przeciętność.

AI może jednak sprawić, że skala tego zjawiska stanie się zupełnie nowa.

Bo człowiek ma swoje ograniczenia. Potrzebuje czasu, snu, kawy, weny i narzekania na brak weny.

Algorytm nie potrzebuje niczego z tych rzeczy.

Jeżeli już dziś trudno odnaleźć wartościowe książki wśród tysięcy nowych tytułów, to co stanie się za kilka lat, gdy ich liczba wzrośnie dziesięcio- albo stukrotnie?

Paradoksalnie może się wtedy okazać, że największą wartością nie będzie sama umiejętność napisania książki.

Największą wartością stanie się umiejętność znalezienia tej, którą naprawdę warto przeczytać.

I być może właśnie dlatego rola bibliotek, nauczycieli, recenzentów i zwykłych czytelników polecających sobie dobre książki będzie coraz ważniejsza.

Kiedy maszyna próbuje zostać pisarzem

To nie jest wyłącznie teoretyczna dyskusja. Już kilka lat temu program komputerowy współtworzył japońską powieść, która przeszła pierwszy etap konkursu literackiego. Nie zdobyła głównej nagrody, ale pokazała, że sztuczna inteligencja zaczyna coraz śmielej zaglądać do świata twórczości.

Od tego czasu jej możliwości wzrosły w tempie, za którym wielu z nas ledwo nadąża.

Przyznam, że czasami również czuję się w tym wszystkim zagubiona.

Jeszcze niedawno zastanawialiśmy się, czy AI będzie umiała napisać poprawne wypracowanie.

Dzisiaj zastanawiamy się, czy będzie potrafiła napisać dobrą powieść.

A jutro? Szczerze mówiąc, nie mam pojęcia.

A może AI wcale nie jest czarnym charakterem?

Tu mam kolejny problem.

Bo z jednej strony łatwo jest straszyć sztuczną inteligencją.

Z drugiej strony sama widzę, że potrafi być naprawdę pomocna.

Pomaga w researchu.

Pomaga uporządkować pomysły.

Czasem pomaga ruszyć z miejsca, kiedy człowiek patrzy na pustą kartkę i nie ma pojęcia, od czego zacząć.

Nie jestem więc w obozie „wyrzućmy AI przez okno”.

Ale nie jestem też w obozie „oddajmy jej klucze do kultury i zobaczmy, co się stanie”.

Chyba nadal próbuję znaleźć własne miejsce pomiędzy.

I teraz pytanie do Was

Wyobraźcie sobie dwie książki.

Jedna została napisana wyłącznie przez człowieka.

Druga powstała przy znaczącym wsparciu AI.

Obie są świetne.

Obie wciągają.

Obie nie pozwalają zasnąć o rozsądnej porze.

Czy ma dla Was znaczenie, która jest która?

A może liczy się wyłącznie efekt końcowy?

Nie wiem.

Naprawdę nie wiem.

I chyba właśnie dlatego ten temat wydaje mi się tak interesujący.

Bo jako bibliotekarka, czytelniczka i osoba, która czasem korzysta z AI, mam wrażenie, że stoimy w miejscu, w którym nikt nie zna jeszcze wszystkich odpowiedzi.

A literatura właśnie bardzo nie lubi prostych odpowiedzi.

Na szczęście.

A Wy co o tym myślicie?

📚 Magda
czytam książki, obserwuję świat i próbuję nadążyć za jednym i drugim